بحران شربت تریاک: آیا درمان اعتیاد در ایران با بن‌بست مواجه شده است؟

نگرانی‌ها از کمبود شدید شربت تریاک؛ بازگشت بیماران به مواد خیابانی

به گزارش رسا نشر و به نقل از عصر ایران؛ شربت اپیوم یا همان شربت تریاک، یکی از داروهای حیاتی در فرایند درمان اعتیاد و برخی بیماری‌های خاص در ایران محسوب می‌شود. این دارو که از عصاره تریاک به‌دست می‌آید، در سال‌های اخیر به‌عنوان یکی از ابزارهای اصلی در «درمان نگهدارنده» برای افراد وابسته به مواد افیونی در مراکز مجاز درمانی مورد استفاده قرار گرفته است. با این حال، از اواخر سال ۱۴۰۴ و به طور ویژه‌تر در طول سال ۱۴۰۵، کمبود شدید این دارو به یکی از جدی‌ترین چالش‌های پیش روی نظام درمان اعتیاد در کشور تبدیل شده است.

این گزارش با تمرکز بر اطلاعات موجود، ماهیت این دارو، وضعیت وخیم کمبود آن، ریشه‌های این معضل، پیامدهای احتمالی و واکنش‌های رسمی مسئولان را مورد بررسی قرار می‌دهد. شربت اپیوم، محلولی الکلی است که حاوی آلکالوئیدهای تریاک بوده و مورفین، مهم‌ترین ترکیب فعال آن به شمار می‌رود. طبق فرمولاسیون استاندارد، هر میلی‌لیتر از این دارو حدود ۱۰ میلی‌گرم مورفین بدون آب را در خود جای داده است. این دارو علاوه بر کاربرد تاریخی در کنترل اسهال شدید، در ایران بیشتر در قالب درمان نگهدارنده اعتیاد به تریاک و مواد مشابه کاربرد یافته است. همچنین، در موارد محدود برای تسکین درد بیماران صعب‌العلاج و برخی جانبازان نیز تجویز می‌شود.

با توجه به حضور مورفین در ترکیبات آن، این دارو از پتانسیل اعتیادآوری بالایی برخوردار است و مصرف آن باید تحت نظارت دقیق پزشک صورت پذیرد. دسترسی به این دارو منحصراً از طریق مراکز مجاز درمان اعتیاد و با ارائه نسخه پزشک امکان‌پذیر است.

گزارش‌ها حاکی از آن است که کمبود شربت اپیوم که از اواخر سال ۱۴۰۴ آغاز شده بود، در سال ۱۴۰۵ به شدت افزایش یافته است. در بسیاری از استان‌ها، سهمیه مراکز درمان اعتیاد با کاهش چشمگیری مواجه شده و در برخی مناطق، این سهمیه عملاً قطع شده است. آمارهای منتشر شده از کاهش تا ۹۰ درصدی سهمیه در برخی مراکز خبر می‌دهند. در شهرهایی مانند مشهد، توزیع این دارو در مراکز درمان اعتیاد متوقف شده و تنها به بیماران خاص، از جمله بیماران صعب‌العلاج و برخی جانبازان، اختصاص یافته است.

در شرایطی که دسترسی به این دارو در شبکه رسمی درمانی با دشواری فراوان روبروست، گزارش‌های متعددی از حضور آن در بازار سیاه با قیمت‌های بسیار گزاف منتشر شده است. این وضعیت، زنگ خطری جدی مبنی بر نشت دارو از شبکه رسمی به بازار غیرقانونی و سوءاستفاده از آن به شمار می‌رود.

برخی از کارشناسان، کاهش قابل توجه کشفیات تریاک و افت تولید در کشور افغانستان را که منبع اصلی ماده اولیه محسوب می‌شود، از دلایل اصلی کمبود شربت اپیوم می‌دانند. همچنین، گزارش‌هایی مبنی بر نشت دارو در مراحل تولید، توزیع و حتی در داروخانه‌ها به بازار آزاد، در این امر بی‌تأثیر نیست. مجموع این عوامل موجب شده است که کارخانه‌های تولیدکننده با کمبود ماده اولیه مواجه شده و توان تولید کافی را نداشته باشند.

پیامدهای نگران‌کننده

فقدان دسترسی به شربت اپیوم برای بخش قابل توجهی از بیماران تحت درمان نگهدارنده، خطر بازگشت آن‌ها به مصرف مواد افیونی غیرقانونی مانند تریاک، شیره یا هروئین خیابانی را به شدت افزایش می‌دهد. علاوه بر این، خطر گرایش به سمت مواد صنعتی بسیار خطرناک‌تر همچون شیشه وجود دارد که عوارض جسمی و روانی جبران‌ناپذیری را به همراه دارد. افزایش احتمال اوردوز (مصرف بیش از حد) و مسمومیت با مواد آلوده نیز از دیگر نگرانی‌های جدی در این خصوص است.

واکنش مسئولان

سید محمد جمالیان، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی، در شهریور ماه ۱۴۰۵ با تأکید بر جدی بودن این چالش، خواستار رفع سریع و فوری کمبود شربت اپیوم شد و بر لزوم تأمین پایدار این دارو و حمایت از مراکز درمان اعتیاد تأکید ورزید.

از سوی دیگر، سلیمان عباسی، مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر، دلایل کمبود را کاهش کشفیات، نشت دارو و صادرات مواد اولیه عنوان کرده است. وی همچنین اعلام نمود که سیاست کلان درمان اعتیاد در کشور به سمت استفاده بیشتر از داروی «بوپرنورفین» هدایت شده است. عباسی تأکید کرد که همه بیماران الزاماً وابسته به شربت اپیوم نیستند و بسیاری از آن‌ها می‌توانند با داروهای جایگزین، روند درمانی خود را ادامه دهند.

با توجه به محدودیت‌های موجود در تأمین ماده اولیه، رویکرد غالب فعلی، حرکت به سمت داروهای جایگزین، به‌ویژه بوپرنورفین است. متادون نیز همچنان به‌عنوان یکی از گزینه‌های اصلی درمان نگهدارنده مورد استفاده قرار می‌گیرد. در حال حاضر، شربت اپیوم عمدتاً به بیماران خاص محدود شده است.

با این وجود، انتقال بیماران از شربت اپیوم به داروهای جایگزین، نیازمند نظارت دقیق پزشکی است تا از احتمال بازگشت مصرف مواد و بروز عوارض جانبی پیشگیری شود.

کمبود شربت اپیوم تنها یک مسئله دارویی نیست، بلکه چالشی چندوجهی با ابعاد درمانی، اجتماعی، اقتصادی و حتی امنیتی است. تداوم این وضعیت می‌تواند دستاوردهای ارزشمند سال‌های اخیر در حوزه درمان اعتیاد را تضعیف کرده و منجر به افزایش مصرف مواد غیرقانونی و گسترش آسیب‌های اجتماعی شود.