تیم تحریریه
پیام‌رسان‌های ایرانی طی سال‌های اخیر با حمایت‌های گسترده دولتی و رشد قابل توجه تعداد کاربران، به بخشی از زیست‌بوم ارتباطی کشور تبدیل شده‌اند. با این حال، افزایش تعداد کاربران لزوماً به معنای رضایت عمومی نیست. بررسی گزارش‌های رسانه‌ای، اظهارات کارشناسان و تجربه کاربران نشان می‌دهد که این پیام‌رسان‌ها همچنان با چالش‌هایی در حوزه اعتماد عمومی، امنیت و حریم خصوصی، کیفیت خدمات، رقابت‌پذیری فنی و پایداری زیرساخت مواجه‌اند؛ چالش‌هایی که مانع از تبدیل شدن آنها به جایگزینی کامل برای نمونه‌های جهانی شده‌اند.
به گزارش رسا نشر، امیرمسعود عابدین در سال‌های اخیر و به دنبال تشدید سیاست‌های فیلترینگ در ایران، پلتفرم‌های بومی با حمایت‌های کلان دولتی و ایجاد انحصارهای خدماتی، تلاش کردند تا جایگزین نمونه‌های بین‌المللی شوند. با این وجود، انتقال اجباری یا اختیاری کاربران به این شبکه، چالش‌های ساختاری پنهانی را عیان کرده است. گزارش‌های میدانی رسانه‌ها، مصاحبه‌های تخصصی کارشناسان شبکه و واکاوی‌های فنی نشان می‌دهند که پیام‌رسان‌های ایرانی با وجود رشد ظاهری در آمار کاربران، همچنان در چند بخش امنیت، زیرساخت و اعتماد اجتماعی با ایرادات اساسی دست و پنجه نرم می‌کنند؛ موضوعی که به یک سد محکم در برابر جلب اعتماد عمومی تبدیل شده است.
چالش حریم خصوصی و ابهام در پروتکل‌های امنیتی
بزرگ‌ترین پاشنه‌آشیل پیام‌رسان‌های داخلی، ذهنیت منفی و بعضاً اثبات‌شده کاربران درباره امنیت داده‌هاست. در حالی که پیام‌رسان‌های جهانی مانند واتساپ یا سیگنال از پروتکل رمزنگاری سرتاسری استفاده می‌کنند، پلتفرم‌های ایرانی در این حوزه با ابهامات جدی روبه‌رو هستند.
- ماجرای افشای تصاویر مانیتورینگ بله: حدود سه سال پیش انتشار تصویری از صفحه مانیتور یکی از کارمندان اپلیکیشن بله که محتوای گفتگوهای کاربران را نشان می‌داد، موجی از انتقادات را برانگیخت. اگرچه روابط عمومی این پلتفرم اعلام کرد که این ابزار صرفاً برای پایش گروه‌های بالای ۱۰۰۰ عضو و کانال‌های عمومی جهت جلوگیری از کلاهبرداری است، اما کارشناسان امنیت شبکه معتقدند که نبود رمزنگاری سرتاسری باعث می‌شود داده‌ها روی سرورها به صورت متن آشکار ذخیره شوند و برای اپراتور یا هکرها قابل دسترسی باشند.
- ضعف در معماری داده‌های ایـتا و روبیکا: گزارش‌های فنی منتشر شده از سوی آزمایشگاه‌های امنیت دیجیتال نشان می‌دهند که در پلتفرم‌هایی مانند ایتا، داده‌های محلی کاربر به شکلی ذخیره می‌شوند که در صورت دسترسی فیزیکی یا نفوذ بدافزاری به دستگاه، به راحتی قابل استخراج هستند. همچنین در روبیکا مواردی از ارسال ترافیک رمزگذاری‌نشده در لایه‌های خاصی از شبکه گزارش شده است.
ضعف‌های زیرساختی، اختلال‌های مکرر و افت پایداری
بررسی بازخوردهای کاربران در رسانه‌ها و خبرگزاری‌های داخلی نشان می‌دهد که با وجود هدایت ترافیک به سمت این اپلیکیشن‌ها، زیرساخت سخت‌افزاری آنها کشش حجم بالای کاربران را در ساعات پیک مصرف ندارد.
- قطعی‌های زنجیره‌ای ایـتا و بله: این پیام‌رسان‌ها بارها به دلیل ارتقای سخت‌افزاری یا اختلال در بخش تامین برق دیتاسنتر به طور کامل برای ساعات طولانی از دسترس خارج شده‌اند. کارشناسان می‌گویند که معماری توزیع‌شده که در تلگرام برای مدیریت میلیاردها پیام استفاده می‌شود، در ایتا و بله پیاده‌سازی نشده یا کیفیت پایینی دارد، به همین دلیل در صورت بروز مشکل در یک نقطه، کل شبکه فلج می‌شود.
- سنگینی و باگ‌های روبیکا و سروش پلاس: روبیکا به دلیل تغییر ماهیت به یک سوپر اپلیکیشن و تجمیع خدماتی چون فیلم و موسیقی، دچار اضافه‌بار ساختاری است. این مسئله در گوشی‌های میان‌رده باعث کندی شدید، هدررفت منابع سخت‌افزاری و کرش‌های پی‌درپی می‌شود. سروش پلاس نیز از سرعت پایین آپلود فایل و افت کیفیت شدید در تماس‌های صوتی و تصویری رنج می‌برد.
کاربران در گزارش‌های رسانه‌ای و نظرسنجی‌های مختلف به مشکلات دیگر زیر اشاره کرده‌اند:
- کندی در ارسال و دریافت پیام‌ها
- باگ‌های عجیب در پیام‌ها (برای مثال مخاطب پیامی را که خودش فرستاده، نمی‌تواند ببیند)
- باگ‌های عجیب در ری‌اکت‌ها و بروزرسانی پیام‌ها (به گونه‌ای که برای مقطعی، قابلیت ری‌اکت متوقف شد)
- محدودیت در حجم فایل‌های ارسالی (مانند محدودیت ۲۰ مگابایتی ارسال فایل در بله)
- لودینگ‌های طولانی در بارگذاری چت‌ها و پیام‌ها
- تاخیر در همگام‌سازی بین دستگاه‌ها
- اشکالات مربوط به اعلان‌ها
- مصرف بالای باتری و داغ شدن گوشی
- پر شدن حافظه و محاسبه موارد دانلود شده در حافظه گوشی
- اختلال در تماس‌های صوتی و تصویری
این انتقادها به شکل‌های مختلف درباره روبیکا، سروش‌پلاس، ایتا، آی‌گپ و سایر پیام‌رسان‌های داخلی مطرح شده است. طبیعتاً با وجود این همه مشکلات و همچنین نبود جذابیت، نباید انتظار داشت که مخاطبان و فروشگاه‌های آنلاین در این پلتفرم‌ها بمانند.
کپی‌برداری ناشیانه و تجربه کاربری (UX) ضعیف
یک پیام‌رسان موفق باید هویتی مستقل و رابط کاربری روانی داشته باشد. اکثر پلتفرم‌های ایرانی از این ویژگی محروم هستند.
- ایتا و آی‌گپ؛ سایه‌ای کم‌کیفیت از تلگرام: ایتا عملاً نسخه‌ای کپی‌برداری‌شده از کدهای قدیمی تلگرام است. این موضوع باعث شده تا کاربران حس پلتفرمی دست دوم را داشته باشند. هماهنگی میان نسخه‌های مختلف (اندروید، ویندوز و وب) ضعیف است و گاهی پیام‌های خوانده‌شده در گوشی، در نسخه دسک‌تاپ همچنان به صورت خوانده‌نشده باقی می‌مانند یا همگام‌سازی مخاطبین جدید با تاخیرهای طولانی مواجه می‌شود.
- بله و گپ؛ تداخل هویتی: پیام‌رسان بله به دلیل ریشه‌های بانکی، بیشتر شبیه به اپلیکیشن خدمات مالی است تا یک پیام‌رسان پویا. محیط کاربری آن برای چت‌های طولانی جذابیت ندارد. پیام‌رسان گپ نیز با وجود قابلیت‌های فنی خوب، در بی‌صدا کردن یا مدیریت نوتیفیکیشن‌ها دچار ضعف است.
- شاد؛ اجبار آموزشی بدون بهینه‌سازی: اپلیکیشن شاد که بزرگ‌ترین جامعه آماری دانش‌آموزی را دارد، بر بستر فنی روبیکا توسعه یافته است و با مشکلاتی چون احراز هویت‌های ناموفق و باز نشدن فایل‌های آموزشی روبه‌رو است.
محدودیت اکوسیستم و ارتباطات بین‌المللی
پیام‌رسان‌های ایرانی عمدتاً در داخل کشور مورد استفاده قرار می‌گیرند و کاربران خارجی بسیار محدودی دارند. این موضوع موجب شده که شبکه ارتباطی آنها در مقایسه با پیام‌رسان‌های جهانی کوچک‌تر باشد.
اثر شبکه‌ای یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت پیام‌رسان‌هاست؛ یعنی ارزش یک پیام‌رسان زمانی افزایش می‌یابد که تعداد بیشتری از افراد در آن حضور داشته باشند. بسیاری از کاربران ایرانی همچنان برای ارتباطات بین‌المللی، فعالیت‌های تجاری، آموزشی و حرفه‌ای ناچار به استفاده از پیام‌رسان‌های خارجی هستند. همین مسئله قدرت رقابت پیام‌رسان‌های داخلی را کاهش داده است؛ به گونه‌ای که بلافاصله پس از اتصال اینترنت بین‌الملل در ایران، انبوهی از کاربران از پیام‌رسان‌های ایرانی به پیام‌رسان‌های خارجی بازگشتند. این اتفاق نشان داد که حضور در پیام‌رسان‌های ایرانی صرفاً به دلیل اجبار و محدودیت‌های شدید دسترسی به اینترنت بوده و علاقه و کششی در میان کاربران وجود نداشته است که در این پلتفرم‌ها باقی بمانند.
مسئله اعتماد اجتماعی؛ مهم‌تر از فناوری
بسیاری از متخصصان حوزه ارتباطات معتقدند که مشکل اصلی پیام‌رسان‌های ایرانی صرفاً فنی نیست، بلکه به سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی مربوط می‌شود.
حتی اگر یک پیام‌رسان از نظر فنی عملکرد قابل قبولی داشته باشد، در صورتی که کاربران نسبت به امنیت اطلاعات، استقلال مدیریتی یا حفظ حریم خصوصی خود اطمینان نداشته باشند، استقبال گسترده و پایدار از آن دشوار خواهد بود. به همین دلیل، اعتمادسازی از طریق شفافیت، حسابرسی‌های مستقل امنیتی و انتشار گزارش‌های فنی می‌تواند به اندازه توسعه زیرساخت اهمیت داشته باشد.
